آهنگ مخالف از آلبوم بیداد مخالف

تحلیلی بر دو قطعه بیداد و مخالف در موسیقی بداهه‌نوازانه کلاسیک ایرانی

نظر به این‌که قطعات «بیداد» و «مخالف» آثاری هستند برخاسته از خاستگاه بداهه‌پردازی در هنر موسیقی ایران، در هر دو قطعه، فرم، مد و ضرب‌آهنگ از احوالات لحظه‌ای هنرمندان تبعیت کرده و خلق‌الساعه آفریده و اجرا شده‌اند.

در این دو اثر بلند، که برخلاف ساختارهای کلاسیک موسیقی ایرانی از فرم یکه و تنهایی پیروی نمی‌کنند، موقعیت‌های زیبا و بدیعی از هر دو هنرمند مشاهده می‌شود. هماهنگی حسی دو نوازنده در درک موقعیت و تبدیل آن به صدا، در روند جمله‌بندی‌ها و انتقال جملات میان دو ساز، کاملاً مشهود است؛ به‌گونه‌ای که گاه ایده‌ای از ساز ملودیک به ساز ریتمیک و گاه بالعکس منتقل می‌شود.

در همین راستا، گاهی به بیانی واحد نیز می‌رسند؛ امری که نشان از شناخت عمیق هر دو نوازنده از ابعاد ایده‌های موسیقایی و حتی شخصیت هنری یکدیگر دارد. بافت جملات، شدت صوت و آرتیکولاسیون‌ها نیز هم‌راستا با این هماهنگی، گویای تفاهم و توافق بالای نوازندگان است.

در هر یک از این دو اثر، ترکیبی از فرم‌های سازی مختلف موسیقی ایرانی را در قالب یک قطعه واحد می‌شنویم به‌ویژه در قطعه «مخالف». پیش‌درآمد، چهارمضراب، ضربی و رنگ در کنار هم، محتوای فرمال اثر را سازمان‌دهی کرده‌اند. هرچند به‌نظر می‌رسد این جابه‌جایی از فرمی به فرم دیگر توسط ساز ملودیک (در این‌جا تار) هدایت می‌شود، اما می‌بینیم که گاه تمبک، موتیفی از فرم بعدی را پیش‌تر به تار گوشزد می‌کند.

شخصاً معتقدم که آن اشتراک درک میان دو نوازنده، آن‌ها را به مسیرها و ره‌یافت‌های تازه‌ای سوق داده است همچون دوایر اقلیدسی با جهت‌ها و قطرهای متفاوت، اما منطبق بر محوری واحد.

نکته مهم دیگر، جهت‌مندی معنایی و حفظ کلیت مفهوم در هرکدام از این قطعات است. با وجود گستره فرمال متنوع و زمان نسبتاً طولانی این آثار در مقایسه با فرم‌های کلاسیک موسیقی ایرانی، خط فکری آن‌ها حفظ شده و از مسیر خارج نمی‌شوند. به‌بیانی روشن‌تر، قطعه «مخالف» حتی پس از گذشت ۱۵ دقیقه، همچنان مقصود اولیه خود را محفوظ داشته است.

بنابراین، علاوه بر تکنیک توانمند هر دو نوازنده و گردش‌های مدال و فرمال درونی قطعات، این انسجام ساختاری موجب می‌شود «بیداد» و «مخالف» را همچون یک‌پارچه‌ای منسجم از آغاز تا پایان بشنویم، و ساختار، مقام و زمان را از یاد ببریم.

گزینش مقام‌های ثانویه‌ای چون بیداد همایون و مخالف چهارگاه برای آغاز و پایان این دو قطعه توسط مهدی حقیقی نیز از جمله نکات برجسته و قابل‌توجهی است که ذهن پویا و نگاه تیزبین این هنرمند را نشان می‌دهد. به‌ویژه در قطعه «بیداد» که یادآور رویکرد استاد پرویز مشکاتیان در اثر ماندگار «بیداد» نیز هست.

در پایان، «بیداد» و «مخالف» آثاری ارزشمند در حوزه بداهه‌نوازی موسیقی کلاسیک ایرانی هستند که در میان نمونه‌های در دسترس از اجراهای دیگر هنرمندان، قابل اشاره و متمایز به‌نظر می‌رسند.

قسمتی از آهنگ: